મુંબઈ
શનિવાર અને રવિવારે મુંબઈ અને તેના ઉપનગરોમાં ભારે વરસાદ પડ્યો. ઘણા વિસ્તારોમાં પાણી ભરાઈ ગયા, જેના કારણે સામાન્ય જનજીવન ખોરવાઈ ગયું. જોકે, જો આપણે મુંબઈવાસીઓની તરસ છીપાવતા ૭ મુખ્ય જળાશયોનો વિચાર કરીએ, તો છેલ્લા ૨૪ કલાકમાં આ ડેમોમાં પાણીનો સંગ્રહ માત્ર 3.78 ટકા વધ્યો છે. મુંબઈને પાણી પૂરું પાડતા સાત તળાવોની કુલ સંગ્રહ ક્ષમતા ખૂબ મોટી હોવાથી, શરૂઆતના ભારે વરસાદ પછી પણ ટકાવારીના આંકડા કેમ નાના દેખાય છે તે અંગે એક રસપ્રદ પાણીનું ગણિત પ્રકાશમાં આવ્યું છે.
જળ ઇજનેરી વિભાગ દ્વારા પૂરા પાડવામાં આવેલા ડેટા અનુસાર, છેલ્લા ૨૪ કલાકમાં ૩.૭૮ ટકાનો વધારો નાનો લાગતો હોવા છતાં, વાસ્તવિક પાણીનો સંગ્રહ મોટો છે. મુંબઈને દરરોજ લગભગ ૩૯૦૦ મિલિયન લિટર પાણીની જરૂર છે.
છેલ્લા ૨૪ કલાકમાં તળાવોમાં વધારો હજારો મિલિયન લિટરની રેન્જમાં છે. આ ૭ તળાવોની સંયુક્ત ક્ષમતા લગભગ ૧૪.૪૭ લાખ મિલિયન લિટર જેટલી વિશાળ છે. તેથી, બંધોના કદને જોતાં, ટકાવારી વધારવા માટે સતત અને ભારે વરસાદની જરૂર છે. હાલમાં, સાતેય તળાવોમાં ૧,૯૦,૮૯૮ મિલિયન લિટર ઉપયોગી પાણી એકઠું થયું છે.
મુંબઈમાં વિહાર અને તુલસી તળાવો કદમાં નાના છે. તેથી, ત્યાં ભારે વરસાદને કારણે તેમના સ્તરમાં ઝડપથી વધારો થયો છે. સંજય ગાંધી રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનમાં ‘તુલસી’ તળાવમાં ૨૪ કલાકમાં ૩૨૧ મીમી વરસાદ પડ્યો છે, જેના કારણે તેનો સંગ્રહ ૬૫.૩૭ ટકા થયો છે. જ્યારે ‘વિહાર’માં ૨૭૫ મીમી વરસાદ પડ્યો છે, જેના કારણે તેનો સંગ્રહ ૭૯.૮૫ ટકા થયો છે. આ બંને તળાવો ટૂંક સમયમાં છલકાઈ જવાની સ્થિતિમાં છે.
મુંબઈને સૌથી વધુ પાણી પૂરું પાડતા ભાટસા (કુલ ક્ષમતાના ૪૫.૪૧ ટકા) અને ઉપલા વૈતરણા બંધનું કદ ખૂબ જ વિશાળ છે. ભાટસામાં ૮૭ મીમી વરસાદ પડ્યો હોવા છતાં, ત્યાં ઉપયોગી સંગ્રહ હજુ પણ ૯.૯૩ ટકા છે, જ્યારે ઉપરનું વૈતરણા માત્ર ૪.૩૧ ટકા ભરેલું છે. જ્યાં સુધી આ મોટા બંધો સંપૂર્ણ રીતે ભરાઈ ન જાય, ત્યાં સુધી કુલ ટકાવારીનો આંકડો મોટો લાગતો નથી.
આ ધીમી વૃદ્ધિ પાછળ કેટલાક અન્ય ટેકનિકલ કારણો છે. સિઝનની શરૂઆતમાં પડતું પાણી અગાઉની સૂકી જમીન અને જંગલને શોષી લે છે. જમીનની પાણી શોષણ ક્ષમતા ખતમ થયા પછી જ, પાણી ઝડપથી વહે છે અને બંધમાં એકઠું થવા લાગે છે૨૪પાલિકાના અહેવાલ મુજબ, ૨૨ જૂનથી ઉપરના વૈતરણામાંથી પાણી છોડવામાં આવી રહ્યું છે, જ્યારે ૨૩ જૂનથી મધ્ય વૈતરણાનો દરવાજો ખોલવામાં આવ્યો છે. આંતરિક આયોજન અને પાણી સંગ્રહના નિયમનને કારણે મુખ્ય ઉપયોગી સંગ્રહનો ટકાવારી પણ સ્થિર ગતિએ વધી રહ્યો છે.
જોકે મુંબઈમાં ભારે વરસાદ પડ્યો હતો, પરંતુ મુંબઈની વર્ષની તરસ છીપાવવા માટે જુલાઈ અને ઓગસ્ટમાં બંધોના ‘કેચમેન્ટ એરિયા’માં સમાન અથવા તેનાથી પણ વધુ ભારે વરસાદની જરૂર છે. હાલ પૂરતું, આ 24 કલાકમાં પડેલા વરસાદથી મુંબઈને થોડા દિવસની રાહત મળી છે.
જોકે મુંબઈમાં આગામી થોડા દિવસો માટે પૂરતું પાણી જમા થઈ ગયું છે, પરંતુ તળાવો સંપૂર્ણપણે ભરાઈ જાય તે માટે હજુ પણ ભારે વરસાદની રાહ જોવાઈ રહી છે. જોકે, છેલ્લા ૨૪ કલાકમાં પડેલા વરસાદથી સંકેત મળે છે કે મુંબઈમાં પાણીની અછતનું સંકટ હાલ પૂરતું ટળી શકે છે.
ગયા વર્ષ કરતાં ઓછો સંગ્રહ, પરંતુ ૨૦૨૪ કરતાં સારો.જોકે ચાલુ વર્ષે પાણીનો સંગ્રહ ગયા વર્ષ કરતાં નોંધપાત્ર રીતે ઓછો છે, ૨૦૨૪ની સરખામણીમાં આ વર્ષે પરિસ્થિતિમાં સુધારો થયો છે.